Borstcentrum Midden West-Vlaanderen

Chemotherapie

Nevenwerkingen

Het al dan niet hebben van nevenwerkingen staat volledig los van de effectiviteit van de behandeling. Het is niet omdat er geen nevenwerkingen optreden, dat de behandeling niet helpt.
Onderstaand worden een aantal frequent voorkomende nevenwerkingen beschreven. Specifieke produkten kunnen specifieke eigen nevenwerkingen hebben. De mogelijke nevenwerkingen van de chemotherapie worden steeds goed uitgelegd door de oncoloog.

Misselijkheid en braken

De klachten over misselijkheid en braken verschillen enerzijds van persoon tot persoon. Anderzijds veroorzaken sommige chemotherapie produkten meer misselijkheid dan andere.

De klachten van misselijkheid en braken kunnen optreden tijdens de chemotherapie, enkele uren tot enkele dagen na de behandeling. Misselijkheid kan soms al optreden voor de aankomst op de dagkliniek of voor de toediening van de medicatie.

De patiënte zal op de dagkliniek specifieke medicatie tegen de misselijkheid krijgen alvorens de chemotherapie wordt toegediend (Zofran, Emend, Novaban, Medrol, Litican). Bij ontslag wordt medicatie meegegeven om thuis in te nemen enkele dagen na de behandeling ter preventie van misselijkheid.

Nuttige tips

  • Eet meerdere malen per dag een kleine licht verteerbare maaltijd
  • Eet langzaam en kauw goed
  • Vermijd een lege maag
  • Rust halfzittend ipv liggend na een maaltijd
  • Drink voldoende tussendoor maar niet tijdens de maaltijd
  • Vermijd erg vette, zoete, sterk gekruide of gezoute voedingsmiddelen
  • Plan de maaltijd in functie van de misselijkheid. Eet niet omdat het tijd is om te eten.
  • Kies voor een rustige eetomgeving en vermijd spannende kledij
  • Laat bruisende dranken even staan om bruis eruit te laten
  • Drink geen te warme of te koude dranken

Eetlustvermindering en smaakverandering

Een gebrek aan eetlust evenals reuk-en smaakveranderingen ten gevolge van chemotherapie zijn van tijdelijke aard.

Nuttige tips bij smaak- geur verandering

  • Gebruik nieuwe gerechten met nieuwe smaken
  • Wanneer de eetwaren te zuur lijken
    • Bereid de groenten in een melksaus
    • Verwerk het fruit tot moes
  • Wanneer de eetwaren te zout lijken
    • Vermijd charcuterie en belegen kazen
  • Wanneer de eetwaren een metaalsmaak hebben
    • Eet vis, eieren en melkprodukten ipv vlees
  • Vervang groene groenten door aardappelen, rijst of pasta
  • Vermijd eetwaren met sterke geuren als koolsoorten, uien, ...
  • Soms helpt een plastiek ipv metalen bestek

Haaruitval

Chemotherapie kan de cellen die zorgen voor de haargroei aantasten. Naargelang de aard van de chemotherapie zal het haar al dan niet uitvallen. De meeste schema's van adjuvante chemotherapie bij borstkanker veroorzaken tijdelijk een volledig haarverlies.

Haaruitval begint meestal 2 tot 3 weken na de start van de behandeling. Deze nevenwerking is altijd tijdelijk. Het haar begint opnieuw te groeien ongeveer 6 weken na het beëindigen van de chemotherapie. Het nieuwe haar kan iets anders van kleur of structuur zijn. Zo kan het nieuwe haar krullend zijn ipv glad en omgekeerd. Haar kleuren na een behandeling met chemotherapie kan zonder probleem.

Er wordt aangeraden om het haar volledig kort te laten knippen of af te scheren van zodra de haaruitval start. Zo wordt vermeden dat het uitvallend haar op de kledij, zetels, bed, ... ligt aangezien dit een bijkomende emotionele belasting vormt.

Er bestaan heel wat soorten pruiken en sjaaltjes. Een attest voor terugbetaling van een pruik zal worden bezorgd door de behandelend arts of sociale assistente binnen het ziekenhuis. De mutualiteit komt 180 euro tussen in de aankoop van een pruik. Sommige privé hospitalisatie verzekeringen komen nog deels tussen in de aankoop van een pruik.

Infectie risico

De meeste anti-kanker behandelingen tasten het beenmerg aan en verhinderen aldus de produktie van de normale cellen.
De witte bloedcellen die in het beenmerg aangemaakt worden, helpen het lichaam om de microben te bestrijden die infecties veroorzaken. Wanneer deze witte bloedcellen gaan dalen tengevolge van de chemotherapie, dan vermindert de eigen weerstand en verhoogt de kans om infecties (soms zeer ernstige) te doen.

De meeste adjuvante chemotherapie schema's veroorzaken een daling van de witte bloedcellen na 7 tot 14 dagen. Bij een driewekelijks schema is de tweede week dan ook de week met het laagste aantal witte bloedcellen en het hoogste infectie risico. Er zal gevraagd worden om bij de huisarts een 10-tal dagen na de behandeling een bloedafname te laten doen om de weerslag van de behandeling op het bloed te bekijken.
De verminderde aanmaak van de witte bloedcellen tengevolge van de chemotherapie is van tijdelijke aard. De aanmaak van witte bloedcellen herstelt spontaan. Bij een ernstig tekort aan witte bloedcellen is het soms nodig om de volgende behandeling aan te passen of uit te stellen.

Bij koorts > 38°C of bij optreden van een infectie onder chemotherapie (verkoudheid, blaasontsteking, ...) dient steeds onmiddellijk een arts te worden gecontacteerd of dient de patiënte zich naar het ziekenhuis te begeven.
Mogelijke tekenen van infectie: koorts, koude rillingen, moeilijke ademhaling, grieperig gevoel, zware hoest, prikkeling in de mond of keel, branderig gevoel tijdens plassen, diarree, witte vlekken in de mond.

De arts zal in sommige gevallen een spuitje (of spuitjes) met een soort groeifactor voor de witte bloedcellen voorschrijven om het risico op infecties te verminderen.

Nuttige tips

  • Tracht infecties te voorkomen
  • Zorg voor een omgeving waarin het risico op infectie zo klein mogelijk is
    • Vermijd contact met zieke mensen
    • Vermijd plaatsen waar veel mensen samen zijn (bioscoop, ...)
    • Geen vaccinaties tijdens chemotherapie tenzij op doktersadvies
  • Zorg voor een optimale gezondheidstoestand
    • Goede handhygiëne:handen wassen voor de maaltijd en na toilet
    • Wees voorzichtig met knippen van nagels om wondjes te vermijden
    • Verzorg wondjes, ook de kleinste: goed en regelmatig ontsmetten
    • Draag handschoenen bij karweien die wondjes kunnen geven
    • Poets de tanden na de maaltijden en voor het slapen gaan
    • Geen scheermesjes gebruiken, gebruik ontharingscrèmes
  • Neem geen geneesmiddelen op eigen initiatief bij vermoeden van infectie:
    • ALTIJD arts raadplegen en niet wachten tot 's anderendaags

Mondontsteking

Dit is een pijnlijk gevoel in de mond of rond het tandvlees. Soms kunnen aftjes optreden. Bij een ernstige mondinfectie kunnen witte vlekjes in de mond voorkomen.
Gebruik preventief een zachte tandenborstel en poets de tanden na iedere maaltijd en voor het slapengaan. Spoel de mond dagelijks met een ontsmettende mondspoeling. Neem contact op met de arts bij belangrijke klachten.

Bloedarmoede of anemie

Chemotherapie kan de aanmaak van de rode bloedcellen verminderen. De rode bloedcellen vervoeren de zuurstof naar alle delen van het lichaam. Als het aantal rode bloedcellen daalt, dan spreekt men van een bloedarmoede.De weefsels in het lichaam krijgen niet genoeg zuurstof om normaal te functioneren. Mogelijke klachten: vlugger moe zijn, bleek zien, last hebben van hoofdpijn, koudegevoel, duizeligheid, sneller kortademig bij inspanningen, hartkloppingen, concentratiestoornissen, ...
Bloedarmoede tengevolge van de chemotherapie is van tijdelijke aard. De aanmaak van rode bloedcellen herstelt spontaan. Wanneer de bloedarmoede te uitgesproken wordt en/of klachten veroorzaakt, dan zal een bloedtransfusie worden toegediend of zullen eventueel spuitjes met EPO worden opgestart.

Constipatie

Constipatie betekent een hardere en moeilijke stoelgang. Sommige medicatie gebruikt bij misselijkheid kunnen constipatie veroorzaken. Een veranderd eetpatroon en verminderde lichaamsbeweging kunnen constipatie in de hand werken.

Nuttige tips

  • Probeer voldoende te bewegen
  • Drink voldoende
  • Stel de drang om naar het toilet te gaan niet uit
  • Eet op geregelde tijdstippen en stel vooral het ontbijt niet uit
  • Drink voor het ontbijt een glas lauw water of vers fruitsap
  • Drink voldoende: minimum 1.5 liter per dag
  • Verkies vezelrijke voeding: rauwe groenten en vers fruit, volkorenprodukten, peperkoek, ...
  • Neem extra vezels in zoals Forlax of Movicol 1 tot 3 zakjes per dag (te verkrijgen in de apotheek)

Uitblijven van de menstruatie en vruchtbaarheid - seksualiteit

De maandstonden kunnen tijdens en na de chemotherapie al dan niet tijdelijk uitblijven. Tijdens deze periode kunnen klachten ontstaan zoals warmteopwellingen ontstaan. Bij jonge dames (< 40-45 jaar) hernemen de maandstonden in veel gevallen enkele maanden na de chemotherapie. Bij andere dames kunnen de maandstonden definitief uitblijven en wordt een vervroegde menopauze veroorzaakt.
Uitblijven van de maandstonden tijdens of na de chemotherapie bij dames in de vruchtbare leeftijd betekent niet altijd dat ze niet vruchtbaar zijn! Bespreek steeds adequate anticonceptie met de arts!

Chemotherapie kan een verminderde vruchtbaarheid veroorzaken. Meestal herstelt de normale vruchtbaarheid zich een 2-tal jaar na de chemotherapie. Chemotherapie kan soms blijvende onvruchtbaarheid veroorzaken.

Onder chemotherapie kan door nevenwerkingen van de behandeling (vb vaginale droogte, vermoeidheid, ...) en door emotionele stress door de therapie (amputatie van de borst, haarverlies, ...) een verminderd libido optreden. Aarzel niet om dit met de partner en de behandelend arts te bespreken.

Vermoeidheid

Vermoeidheid is één van de meest frequente nevenwerkingen die wordt gezien onder chemotherapie.
Het aantal patiënten dat vermoeidheidsklachten heeft varieert en de ernst ervan hangt af van de duur en de soort behandeling.
De vermoeidheid kan toenemen naarmate de behandeling vordert. De vermoeidheid kan mild zijn tot zeer erg met een gevoel van uitputting.
Het kan soms vele maanden duren vooraleer de vermoeidheid veroorzaakt door de chemotherapie zich herstelt.

Nuttige tips

  • Geef prioriteit aan bepaalde activiteiten en doe geen onnodige inspanningen
  • Plan vandaag de activiteiten en taken voor morgen
  • Las rustpauzes in overdag; een middagdutje kan wonderen doen
  • Probeer voldoende actief te blijven binnen het huishouden en erbuiten
  • Zorg voor een evenwicht tussen rust en activiteit
  • Vraag eventueel hulp aan familie, vrienden, thuishulp

Bij aanslepende vermoeidheid na chemotherapie kan worden deelgenomen aan het revalidatie programma REACTIEF. Spreek hierover met Uw arts.

Concentratiestoornissen

Chemotherapie kan tijdelijk korte termijn geheugenstoornissen (vb waar heb ik nu mijn sleutels gelegd?) of concentratiestoornissen (vb niet meer langdurig in een boek kunnen lezen) veroorzaken. Deze klachten verdwijnen meestal volledig na 1 jaar.

Borstcentrum Midden West-Vlaanderen Sint-Andries Ziekenhuis - Tielt Sint-Jozef Ziekenhuis - Izegem H.-Hartziekenhuis Roeselare-Menen vzw Stedelijk Ziekenhuis - Roeselare